Dokument lokacyjny wystawiony 30 Xl 1292 r. przez Bolka l Świdnickiego, zwanego "Surowym", nadawał prawa miejskie osadzie, której powstanie sięga początków państwa polskiego. Strzelin powstał na skrzyżowaniu dróg handlowych z Wrocławia do Kłodzka i z Brzegu do Świdnicy. Tu właśnie, w dolinie rzeki Oławy, przejeżdżający kupcy zatrzymywali się na nocleg.

Panorama dawnego Strzelina (XIXw.)

Nowo powstała rzemieślniczo-handlowa osada nazwę swą wywodzi od słowiańskiego wyrazu "streła" - strzała, co sugeruje, że mieszkali w niej wytwórcy łuków i strzał, a mieszkańcy słynęli jako doskonali strzelcy-łucznicy. W herbie Strzelina obok średniowiecznego patrona miasta św. Michała Archanioła widnieje strzała.

Rynek i Ratusz (XIXw.)

Około 1150 r. wzniesiono w Strzelinie kościół-rotundę, rozbudowaną w XIV i XV w.(dzisiejszy kościół św. Gotarda - zabytek klasy I). W źródle pisanym nazwa "Strzelin" pojawia się po raz pierwszy w 1228r. przy wzmiance o Radosławie, komesie ze Strzelina. Źródła z 1245 r. wspominają o strzelińskiej kasztelani, co oznacza, że Strzelin mógłbyć ośrodkiem piastowskiej władzy państwowej.

Widok z samolotu na okolice Rynku (przed 1945)

Bolko l był nie tylko świetnym gospodarzem, ale dbał również o obronność swojego księstwa. Otoczył miasto zbudowanym z miejscowego granitu murem obronnym wzmocnionym czterema basztami narożnymi. Władca Strzelina nie dopuścił do zajęcia Wrocławia przez Czechów, do czego zmierzał niemiecki patrycjat miasta, a jego trzej synowie najdłużej wytrwali w wierności Polsce.

Bolko II ziębicki, otoczony przez Czechów na zamku w Kamieńcu, bronił się długo i mężnie. Musiał jednak ulec i w 1536r. księstwo ziębickie wraz ze Strzelinem przeszło pod panowanie króla czeskiego. W pierwszej połowie XV w. ziemia strzelińska bardzo ucierpiała na skutek wojen husyckich. Oddziały husytów trzykrotnie zdobywały i plądrowały miasto.

Druga połowa XV i cały XVI w. to szybki rozkwit miasta. Podstawą bogactwa mieszczan stało się sukiennictwo, szewstwo, garbarstwo, piwowarstwo, obróbka metali. Duże dochody przynosiły kamieniołomy granitu. Rozwijało się szkolnictwo i kultura. Pierwsza szkoła powstała przy kościele parafialnym św. Michała Archanioła, a jej istnienie potwierdza dokument z 1552r. Osobna szkoła przeznaczona wyłącznie dla zakonnic funkcjonowała przy żeńskim klasztorze Klarysek. Zakon ten, założony w 1295r., odegrał znaczącą rolę w utrzymywaniu polskości miasta. Wśród jego 10 opatek było sześć księżniczek pochodzących z rodu Piastów śląskich.

Strzelin, tak jak cały Śląsk, kolonizowany był przez Niemców. W XVI w. patrycjat miasta był już w większości niemiecki, pospólstwo stanowili przede wszystkim Polacy. Zdecydowanie polskie były okoliczne wioski. Obok Polaków i Niemców w mieście mieszkali również Żydzi. W końcu XV w. istniała tu szkoła żydowska. W dobie reformacji w 1540r. klasztor Klarysek zlikwidowano, a władca Strzelina, książę legnicko-brzeski Fryderyk II wprowadził w swoim księstwie luteranizm.

Rynek - pomnik Strzelca (przed 1945)

Rozkwit miasta przerwała wojna 30-letnia (1618-1648). Obce wojska wielokrotnie grabiły Strzelin. Skrzętnie ukrywany skarbiec miejski wpadł w ręce Szwedów. Ziemię strzelińska rabowały również wojska cesarskie, saskie, brandenburskie oraz polskie oddziały najemne, tzw. lisowczycy walczący w służbie cesarza. Plagą tych lat były też liczne pożary oraz wielkie epidemie dziesiątkujące ludność.

W 1675r. umarł młodziutki Jerzy Wilhelm - ostatni książę z rodu Piastów. Księstwo legnicko-brzeskie, w skład którego wchodził Strzelin, przeszło w bezpośrednie władanie cesarza. Rządy namiestników cesarskich przyniosły wzmożoną akcję kontrreformacyjną, ograniczenie samorządności miejskiej oraz wzrost ucisku podatkowego jego mieszkańców.

Rozpoczęte w 1740 r. wojny prusko-austriackie o Śląsk nie ominęły ziemi strzelińskiej. W 1761 r. zostały ostatecznie wyparte wojska austriackie. Strzelin wraz z całym Śląskiem dostał się na blisko 200 lat pod panowanie pruskie. Resztki niezależności władz miejskich zostały całkowicie zlikwidowane. Nastąpiła germanizacja tych terenów. Pojawiły się pierwsze manufaktury, głównie sukiennicze, co spowodowało ograniczenie roli cechów i pogorszenie sytuacji rzemieślników.

Ruiny Ratusza - rok 1945

W 1780r. Strzelin liczył 2159 mieszkańców. W czasie wojen napoleońskich okolice Strzelina były widownią kilku potyczek oraz wielkiej bitwy stoczonej na zachód od miasta koło wsi Szczawin.

W 1807r. przez Strzelin przechodziły oddziały polskich ułanów - żołnierzy legii polsko-włoskiej. Władze pruskie pragnąc opanować radykalizację nastrojów swych poddanych ogłosiły w 1807r. akt o zniesieniu poddaństwa, a w 1808r. przywróciły częściowo samorząd miejski. W 1815r. przez Strzelin przechodziły wojska rosyjskie spychając Francuzów na zachód. W tym też czasie doszło tu do spotkania między carem Aleksandrem l a królem pruskim Fryderykiem Wilhelmem III. W spotkaniu też uczestniczyli wodzowie obu armii: Kutuzow i Blucher. Sojusznicy obradowali w dawnym zamku książąt brzeskich należącym do arystokratki Marii Teresy Radziejowskiej.

Dom Książąt Brzeskich - stan obecny

W drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. nastąpił rozwój gospodarczy miasta. Rozbudowano kamieniołomy, w których zaczęto wydobywać granit na skalę przemysłową. Ze strzelińskiego granitu wzniesiono m.in. ratusze w Berlinie i Tczewie, mosty na Wiśle, liczne dworce na Śląsku. W 1868r. uruchomiono cegielnię, a trzy lata później cukrownię. W 1871 r. otwarto linię kolejową łączącą Wrocław ze Strzelinem, którą następnie przedłużono do Kłodzka i Międzylesia. Wkrótce Strzelin otrzymał połączenie kolejowe z Brzegiem, Grodkowem, Otmuchowem i Niemczą. Kolej zrewolucjonizowała handel i transport wpływając na wzrost rentowności przedsiębiorstw i bogacenie się miasta. Po wyburzeniu w ciągu XIX w. murów miejskich nastąpił rozrost terytorialny miasta, do którego włączono sąsiednią wieś Wojsewitz (Wojsławice). W 1876r. wzniesiono gmach gimnazjum miejskiego (dziś ZSO), a w 1911 r.rozpoczęło naukę liceum żeńskie. W gimnazjum męskim kształcił się późniejszy laureat Nagrody Nobla w dziedzinie immunologii - strzelinianin Paul Ehrlich.

Ulica Bolka I Świdnickiego - widok współczesny

I wojna światowa szczęśliwie ominęła miasto. Na terenie powiatu zatrudniano ponad 1000 jeńców wojennych, głównie Rosjan, Serbów i Rumunów. W 1920r. Strzelin liczył 9400 mieszkańców, w 1925r. 10900, a w 1938r. 12550. Po zajęciu Polski przez wojska hitlerowskie w Strzelinie i w okolicy powstały liczne obozy jenieckie i obozy pracy przymusowej. W latach 1939-1945 pracowały w nich tysiące jeńców wojennych: Polaków, Rosjan, Francuzów, Belgów, Anglików, Jugosłowian. W obliczu zbliżającego się frontu w styczniu 1945r. władze niemieckie przesiedliły całą ludność miasta i powiatu na południe, głównie w okolice Bystrzycy Kłodzkiej. Krok ten wymusiło dowództwo wojskowe pragnące oczyścić przedpola "Festung Breslau". Ostatni niemiecki burmistrz Strzelina rozkazał wysadzić w powietrze wieżę ratusza i wieżę kościoła św. Krzyża. Ten sam los podzielił zamek z wieżą widokową na Gromniku. Tuż przed wyzwoleniem hitlerowcy na jednym z centralnych placów miasta zbudowali szubienicę, na której powiesili sześciu polskich robotników ukrywających się w opuszczonym mieście. Wokół toczyły się ciężkie walki.

Rotunda św. Gotarda - widok współczesny

Pierwszy czołg radziecki wjechał do miasta 27 marca 1945r. od zachodu ul. Dzierżoniowską. Strzelin płonął. Kilkutygodniowe pożary zniszczyły niemal doszczętnie zabytkowe centrum miasta. Rynek i okolice spłonęły w 90%. Ogień pochłonął m.in. zabytkowe budowle: ratusz, kościół św. Michała, zamek książąt brzeskich oraz wielki gmach gimnazjum żeńskiego. Szczęśliwie ocalała otoczona morzem ognia rotunda św. Gotarda. 90% mostów, 70% dróg w powiecie nie nadawało się do użytku, 60% budynków wiejskich uległo zniszczeniu. Zaminowane były pola i drogi. 15 maja 1945r, radziecki komendant Strzelina przekazał spalone miasto Pełnomocnikowi Rządu RP p. Janowi Nowakowskiemu i grupie towarzyszących mu osób - reprezentantów władzy polskiej.

Opracowanie: Janusz Czachorowski